عدالت تربیت مدرسهای: مفهومی ناسفته و ناگفته در نسخه ترمیمیافته سند تحول بنیادین
انتشار نسخه ترمیمیافته «سند تحول بنیادین آموزش و پرورش» توسط شورای عالی آموزش و پرورش، فرصتی برای بازخوانی یکی از کلیدیترین آرمانهای نظام تعلیم و تربیت، یعنی «عدالت»، فراهم کرده است. مروری اجمالی بر این سند نشان میدهد که دغدغه «عدالت تربیتی» در کانون توجه ترمیمکنندگان قرار داشته؛ چرا که این مفهوم بهطور مکرر در بیانیه ارزشها، مأموریت، چشمانداز، اهداف کلان و راهبردها آمده است.با این وجود، واکاوی دقیق تر سند از منظر نظری و عملیاتی، حکایت از ناسفتگی، ابهام و سکوتهای معنادار در طرحِ عملياتي كردن «عدالت تربیت مدرسهای» دارد:
۱. تکرار مفاهیم، اما بدون چهارچوب نظری منسجم
ترکیب عطفی پرتکرار «عدالت و نصیب برابر» در سند، بیش از آنکه نشاندهنده عمق نظری باشد، حاکی از تشتت مفهومی است. در ادبیات پژوهشی روز، تمایزات روشنی بین چند مفهوم قائل میشوند:
- برابری (Equality): تأکید بر ورود و دسترسی یکسان به مدرسه.
- برابری (Equity): تأکید بر تأمین امکانات و منابع متفاوت (اما عادلانه) برای دستیابی به نتایج آموزشی یکسان.
- کفایت (Adequacy): تأکید بر تضمین دستیابی همه دانشآموزان به یک «حداقل مطلوب» یا «شایستگیهای پایه».
سند حاضر بدون ارائه تعریفی دقیق از «نصیب برابر»، آن را در کنار «عدالت» قرار داده است. این امر این پرسش را برمیانگیزد که آیا «نصیب برابر» به برابری فرصتهای ورود (Equality) اشاره دارد یا بر برابری نتایج و دستیابی به یک کفایت مشخص (Adequacy)؟ این ابهام، خود نشاندهنده فقدان یک چارچوب نظری شفاف برای مفهومپردازی عدالت در این سند است.
۲. غفلت از ابعاد مختلف عدالت: توزیعی، رویهای و تعاملی
یک نقد ساختاری به این سند، نادیده گرفتن ابعاد گوناگون عدالت است:
- عدالت توزیعی (عدالت برای نظام تربيت رسمي و عمومي : سند عمدتاً بر این بعد تمرکز دارد، یعنی توزیع منابع (مانند معلم، فضا، تجهیزات) بین دانشآموزان و مناطق. اما همانطور که گفته شد، حتی در این بعد نیز دچار ابهام است.
- عدالت رویهای (عدالت در نظام تربتي رسمي و عمومي) این بعد ناظر بر عادلانه بودن فرآیندها، قوانین، مقررات و سازوکارهای درونی نظام آموزشی از سطح مدرسه تا ستاد است. اگرچه در بخش راهبردهای کلان به «توسعه عادلانه خدمات… از مدرسه تا ستاد» اشارهای گذرا شده، اما هیچ راهکار عملیاتی برای تحقق عدالت در فرآیندهای ارزشیابی، انتصاب، تصمیمگیری و نظارت پیشبینی نشده است.
- وجه مغفول «درگیری» (Engagement): این نکتهای است که سند به کلی از آن غافل مانده است. عدالت تنها در دسترسی (ورود) و نصیب (خروجی) خلاصه نمیشود. «درگیری» به عنوان پلی بین این دو، به معنای حضور فعال، شناختی و اجتماعی دانشآموز در فرآیند یادگیری و مشارکت معنادار او و خانوادهاش در امور مدرسه است. این وجه سوم است که دسترسی صرف را به کسب نصیب مطلوب تبدیل میکند. سکوت سند در قبال این مفهوم، نشان از درکی ناقص از ابعاد پیچیده تحقق عدالت دارد.
۳. سکوت در برابر چالشهای ساختاری و معضلات بنیادین
جدیترین نقد به این سند، سکوت گویای آن در برابر بزرگترین موانع تحقق عدالت در نظام آموزشی ایران است:
- مدارس متنوع و تبعیضآمیز: وجود مدارس خاص (تیزهوشان، نمونه دولتی، غیرانتفاعیِ گرانقیمت) که خود عامل اصلی ایجاد و تشدید شکاف آموزشی هستند، نه تنها مورد نقد و بازنگری قرار نگرفته، بلکه برای مدیریت این چالش هیچ راهکار و موضعگیری ارائه نشده است.
- پولی شدن و بازاری شدن آموزش: سند سکوت اختیار کرده است.
- شکاف عمیق کیفیت و طبقاتی شدن: سند برای کاهش شکاف کیفی وحشتناک بین مدارس مناطق مختلف و جلوگیری از بازتولید نابرابریهای اجتماعی، برنامه و شاخص مشخصی ارائه نمیدهد.
۴. اشکال در دقت مفهومی و ادبی
با توجه به اینکه تمركز این سند، نظام آموزش عمومی (مدرسهای) است، استفاده از عبارت کلی «عدالت تربیتی» — که میتواند شامل عدالت در آموزش عالی نیز شود — نشان از بیدقتی دارد. عبارت دقیقتر و مناسبتر «عدالت تربیت مدرسهای» بود.
به طور كلي عدالت در اين سند آرمان است اما به نحو ناتمام. سند ترمیمیافته تحول بنیادین در مواجهه با مفهوم «عدالت» دچار نوعی شعارزدگی سطحی شده است. این سند:
- فاقد چارچوب نظری محکم برای تبیین ابعاد مختلف عدالت است.
- از ارائه راهکارهای عملیاتی مشخص برای عدالت توزیعی و به ویژه عدالت رویهای عاجز است.
- وجه سوم عدالت (درگیری و مشارکت) را به کلی نادیده گرفته است.
- و با سکوت خود در برابر معضلات ساختاری، عملاً در صحنهای خالی به تکرار آرمانها پرداخته است.
در یک جمع بندی .به نظر میرسد این سند بیشتر یک «بیانیه آرمانی نا سفته» است تا یک «سند راهبردی که بتواند چالشهای پیچیده عدالت در نظام آموزشی ایران را به صورت ریشهای مورد توجه قرار دهد. امید است در فرصتهای بازبینی آتی، با جسارت نظری و عملی بیشتری به این مفهوم بنیادین پرداخته شود.
نخستین انتشار در کانال تلگرام حکمت تربیت
یادداشتهای مرتبط
همهٔ «عدالت آموزشی» ←
تعریف نادقیقی از عدالت در نظام تربیت مدرسهای
در خبرها خواندم که وزیر محترم آموزش و پرورش جناب دکتر صحرایی در گفتگویی چنین اظهار داشته اند که :« اختصاص دادن امکانات بهتر و بیشتر آموزشی به…
در جستوجوی فلسفهٔ وجودی مدارس غیردولتی
سلام. من این مصاحبه دکتر نجفی را خواندم تا از منطق و فلسفه وجودی مدارس غیر دولتی از زبان بنیانگذار آن آگاهی یابم . اما در این مصاحبه…
قناري هاي در همان شرايطي رشد يافته اند كه گنجشكها و كبوترها رشد كرده اند
دكتر محمد حسني " عضو هيئت علمي پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش" باورها و عقاید یکی از ساحت های مهم و اساسی وجود هر انسانی است. این باورها…