دغدغهٔ اثربخشی ارزشیابی کیفی توصیفی

به نام خدا اين روزها دغدغه اثربخشي ارزشيابي كيفي توصيفي به يك چالش فراگير براي ارزشيابي كيفي توصيفي شده است . اين دغدغه تا انجا جدي شده است كه معاونت اموزش ابتدايي وزارت آموزش و پرورش ابتدايي اعلام كرده است در نظر دارد يك آزمون پيشرفت تحصيلي ( تستي) براي پايه هاي ششم و سوم ابتدايي را در مقياس وسيع با جامعه حدود 10 درصد از دانش آموزان اين دو پايه اجرا نماييد و بر اساس يافته هاي اين آزمون ضمن ارزيابي اثر بخشي الگوي ارزشيابي كيفي توصيفي ، ضعفها و مشكلات ارزشيابي كيفي توصيفي راشناسايي و اصلاح نماييد.

اين ايده كه بايد در الگوي ارزشيابي كيفي توصيفي (يعني آنچه كه در مقام تجويزشده و آنچه كه درك شده و اجرا شده ) اصلاحاتي صورت بگيرد بسيار خوب و ارزشمند است . اين در واقع يك دغدغه اخلاقي است كه مديران و سياست گذاران نظام آموزشي هميشه بايد داشته باشند. در غير اين صورت ايستايي و ركود نظام آموزشي را فرا خواهد گرفت. اما بايد ديد كه اين هدف با اين برنامه تناسب دارد. يعني با اجراي آزمون پيشرفت تحصيلي فراگير و در مقياس وسيع و اندازه گيري ميزان پيشرفت تحصلي دانش آموزان اين دو پايه مي توان به تعيين اثر بخشي الگوي ارزشيابي كيفي توصيفي و شناخت مشكلات فني آن رسيد. با طرح اين پرسش قصد دارم اين برنامه پيشنهادي معاونت آموزش ابتدايي را به چالش بكشم.

به نظر من اين برنامه هيچ تناسبي با هدف ندارد و يك برنامه ناسنجيده است. زيرا كه يافته هاي اين آزمون نمي تواند اثر بخشي ارزشيابي كيفي توصيفي را بررسي كند . ميانگين پيشرفت تحصيلي دانش آموزان حاصل از اين آزمون برايند تمامي متغيير هاي مداخله گر در يادگيري دانش آموزان است . از جمله برنامه درسي و روش تدريس و كيفيت موقعيت هاي يادگيري فراهم شده در كلاسهاي درس . عوامل جامعه شناختي هم در اين ميان بسيار تاثير دارند . كنترل و تفكيك اندازه اثر اين عوامل پر شمار كار ساده اي نيست و با اين نمرات به دست آمده از آزمون تستي منطقا امكان پذير نيست. مشكل مهم تر در اين برنامه اين است كه چون گروه مقايسه اي وجود ندارد امكان سنجش اثر بخشي الگوي ارزشيابي كيفي توصيفي منطقا امكان پذير نيست.نكته مهم تر اين كه روشن است كه با اندازگيري ميزان پيشرفت تحصيلي دانش آموزان از طريق آزمون تستي نمي توان به مشكلات اين الگو در مقام تجويز و در مقام اجرا ( الگوي درك شده و الگوي عملياتي شده )پي برد . وسعت و جامعه نمونه هم از مشكلات اين برنامه است كه بايد به آن خرده گرفت . زيرا با منطق نمونه گيري كه صرفه جويي اقتصادي است تناسبي ندارد. مشكل مهم تر اين كه كه طبق منويات الگوي ارزشيابي كيفي توصيفي دانش آموزان به ويژه در پايه هاي نخست با تست و آزمونهاي تستي آشنايي ندارند . اين روش نمي تواند به خوبي كيفيت يادگيري دانش آموزان را ارزشيابي كند. بنابر اين برنامه از نظر تحقق هدف مورد نظر يعني اثر بخشي ارزشيابي كيفي توصيفي مخدوش است. با وجود اين مشكلات بر شمرده شده از اين برنامه چنان مقصودي بر آورده نمي شود. لازم است در ان تجديد نظر شود

از اين رو ضمن تاكيد بر عدم اجراي اين برنامه ارزشيابي پيشرفت تحصيلي در دو پايه سوم و ششم با روش آزمون تستي،‌ در راستاي پاسخگويي به دغدغه اثر بخشي ارزشيابي كيفي توصيفي ، پيشنهادي جايگزين را مطرح مي نمايم. در آغار استقرا ر الگوي ارزشيابي كيفي توصيفي در نظام آموزشي ابتديي به دليل وجود دو گروه كلاسهاي مجري ارزشيابي كيفي توصيفي و كلاسهاي مجري ارزشيابي كمي،‌ پژوهشگران اين فرصت داشتند تا با اجراي طرح هاي پژوهشي آزمايشي يا نيمه آزمايشي دو گروهي ( شايدهم پس رويدادي) به سنجش اثر بخشي اين الگو اقدام كنند . از اين فرصت هم گروهي استفاده كردند و تحقيقاتي را انجام دادند. شايد مهم ترين و معتبرترين آنها، تحقيقات دكتر خوش خلق بود. اما اكنون كه اين الگو به نحو فراگير در تمام كشور جاري و ساري است امكان سنجش اثر بخشي اين الگوي به نحو آزمايشي با دو گروه مشاهده و مقايسه به شكل قبل وجود ندارد. از اين رو بايد به نحو ديگري اثر بخشي اين الگو را بررسي تجربي نمود. پيشنهاد من چنين طرحي است. تعداد بيست مدرسه را به نحو تصادفي در يك استان يا كل كشور انتخاب كرد آنها را به دو گروه همتا بر اساس متغيير وضعيت اجتماعي تقسيم نمود . آنگاه در يك گروه كه به نحو تصادفي انتخاب مي شود آموزشهاي ويژه و با كيفيت به كادر آموزشي و ادراي آن مدارس داد تا در خصوص ارزشيابي كيفي توصيفي به قهم و توانايي اجراي لازم برسند در گروه مقايسه هم به همان وضعيت موجود فعاليت ارزشيابي كيفي توصيفي صورت گيرد. با روش پيش آزمون پس آزمون متغييرهاي مختلف از جمله پيشرفت تحصيلي را دو گروه اندازه گرفت و تحليل هاي لازم نيز روي اندازه ها انجام داد . همين مشاهدات و بررسي هاي كيفي نيز مي توان به صورت مكمل انجام داد. .يافته هاي اين برنامه پژوهشي مي تواند هم اثر بخشي الگو را تعيين كند هم مشكلات اجرايي ان را هويدا سازد. بهتر است هزينه سنگين اجراي آزمون تستي را خرج اين برنامه پيشنهادي كرد كه ما را بهتر به هدف مي رساند اگرچه كمي ديرتر.

نخستین انتشار در کانال تلگرام حکمت تربیت