تربیت اخلاقی اجتماع بر مبنای حساسیت اخلاقی: پادتن اجتماعی ویروس کرونا

مقدمه و بیان مسئله

کرونا پدیده پیچیده‌ای است. این پدیده صرفاً بهداشتی و مرتبط با سلامتی افراد نیست. قدرت تأثیرگذاری این پدیده آن‌چنان زیاد است که می‌تواند نگاه بشریت را به زندگی و هستی تغییر دهد. لذا می‌توان از ابعاد مختلف به بررسی آن پرداخت. ابعاد جامعه‌شناختی و روان‌شناختی و حتی اخلاقی موضوع بسیار جدی و مهم است حتی از پروتکل‌های درمانی و مراقبتی هم بسی جدی‌تر است. کرونا در تعاملات اجتماعی (بین فردی) توسعه می‌یابد. به نظر می‌رسد که بیش از آنکه دنبال تولید پادتن کرونا بگردیم تا بدن‌ها را مصون سازیم به دنبال پادتن اجتماعی باید بگردیم تا جامعه مصون از شیوع کرونایی شود؛ زیرا ویروس‌ها موجودات عجیبی هستند و این ظرفیت را دارند که با جهش‌های عمدی و غیرعمدی (با مداخلات غیرطبیعی) نسل بشر را درخطر انقراض قرار دهند. به همین دلیل تولید پادتن کرونا و یا داروی درمان آن، راهکاری موقت برای مواجهه با این بلاست ما باید به دنبال راهبردی باشیم تا نه‌تنها افراد بلکه جامعه نسبت به این‌گونه فجایع مصونیت پیدا کند.

توسع معنایی مصونیت از فردی به اجتماعی

نکته مهم این موضوع در واقعیت طبیعی سرایت ویروس و شیوع بین فردی است. اگر ویروس‌ها دست‌به‌دست نشوند خطری جوامع را تهدید نمی‌کند. پس باید روی سرایت و شیوع و سازوکارهای فیزیولوژیک و روانی شیوع تمرکز کنیم. متخصصان بهداشت روی سازوکارهای فیزیولوژیک تمرکز می‌یابند. آن را به موضوع مراقبت فردی فرو می‌کاهند. راهکارهایی که می‌دهند مبتنی بر انگیزه‌های فردی، مراقبت و صیانت از سلامت خود یا حداکثر خانواده است. این اگرچه لازم است بی‌تردید کافی نیست. باید به دنبال راهی بگردیم که از طریق بهبود مناسبات و تعاملات بین فردی از شیوع جلوگیری کنیم. باید دید در مناسبات بین فردی چه راهکاری برای کنترل این‌گونه چالش‌ها وجود دارد که منجر به فجایع نشود.

وقتی دامنه مسئله از فرد به بین افراد کشیده می‌شود. اخلاق به‌عنوان یک پدیده اجتماعی رخ می‌نمایاند؛ بنابراین شیوع کرونا می‌تواند به دلیل ماهیت انتشارش که امری بین فردی است به حوزه اخلاق مرتبط شود. به سخن دیگر مصونیت از مرز فردی گذر می‌کند و وجه اجتماعی نیز پیدا می‌کند. ممکن است فردی به لحاظ فیزیولوژیک با تزریق واکسن کرونا نسبت به آن مصون شود در وجه اجتماعی نیز جامعه‌ای نیز می‌تواند با روش‌هایی (نه صرفاً فیزیولوژیک) بلکه اجتماعی به‌نوعی مصونیت در برابر اشاعه دست یابد. بر این اساس می‌توان چنین نتیجه گرفت که اتکا بر اصول اخلاقی و کنش‌ورزی اخلاقی مردمان جوامع مهم‌ترین راهبرد مواجهه با این‌گونه بلایاست که در کلیدواژه سرایت و شیوع اشتراک دارند. مراد از مواجهه اخلاقی، توصیه به عدم احتکار مواد و اقلام بهداشتی موردنیاز، نیست یا حتی تشکیل سمن‌ها برای کمک به پیران و بیماران جامعه و تجلیل از فداکاری‌های جامعه پزشکی و پرستاران نیز نیست که این‌ها در جای خود بسی ارجمند هستند. مراد از کنش‌ورزی اخلاقی عمیق‌تر آحاد جامعه، در سطح انگیزه‌های عالی پایدار شده است که نامش در مباحث فلسفه اخلاق حساسیت اخلاقی است.

حساسیت اخلاقی حساسیت اخلاقی نوعی کیفیت روانی و یک منش پایه‌ای برای زیست اخلاقی است که ناظر است به دغدغه‌مند بودن، وفادار بودن، حسابگری همیشگی و همه‌جایی و برانگیختگی به‌جا و به‌موقع موافق و هماهنگ با اصول اخلاقی در موقعیت‌های مختلف اجتماعی است. بر اساس این کیفیت روانی فرد قادر خواهد بود وجوه اخلاقی موقعیت‌های مختلف زندگی اجتماعی خود را درک و فهم نماید. بر اساس این درک و فهم می‌تواند آثار عمل خود بر دیگران را ارزیابی نماید. چنین می‌نماید که این کیفیت روانی لازمه همان ارزیابی مستمر زندگی بر اساس ملاک‌های اخلاقی است که سقراط مطالبه کرده است حساسیت اخلاقی به‌نوعی عنان کشیدگی مستمر در حیات روانی و اجتماعی فرد منجر می‌شود.

محتوای حساسیت اخلاقی

حساسیت اخلاقی بدون محتوای مشخص بروز و جلوه بیرونی نخواهد یافت. حال باید دید که حساسیت نسبت به چه اصل اخلاقی می‌تواند عامل مقابله با چنین خطرات جمعی باشد که خطر آن در شیوع و سرایت نهفته است. در ادبیات کشور ما که سرشار از مضامین بلند اخلاقی است اصلی اساسی در اخلاق به چشم می‌خورد که می‌تواند درون‌مایه این حساسیت اخلاقی باشد و جامعه را به سمت سلامتی و نیک بختی ببرد. این اصل با موضوع سرایت و شیوع ارتباط وثیقی نیز دارد. در اصول اخلاقی ما، مردم‌آزاری یک ضد ارزش است. این معنا در ادبیات و منابع ایران باستان قبل از اسلام و بعد از اسلام به‌روشنی دریافت می‌شود. (دادبه ، 1389) حافظ می‌فرمایید: «مباش در پی آزار و هر چه خواهی کن که در شریعت ما غیرازاین گناهی نیست » برخی متفکران بر این باورند که ملاک مهم برای حُسن اخلاقی یک فعل آن است که پیامدش به آزار و اذیت دیگری منجر نشود. تا جایی که سعدی

نقل از فردوسی توصیه می‌کند «میازار موری که دانه‌کش است » یعنی گستره مصداقی این اصل مهم جانوران کوچک چون موران را هم در برمی‌گیرد. در اینجا حساسیت اخلاقی چنین مصدقی پیدا می‌کند که هر فرد نسبت به پیامدها و آثار عملش نسبت به دیگران دغدغه‌مند باشد. این دغدغه‌مندی بی‌آزاری نسبت دیگران تا جایی است که باز حافظ می‌فرماید: «چنان بزی که اگر خاک ره شوی، کس را غبار خاطری از رهگذار ما نرسد » بدین‌سان هر عملی که به آزار دیگران منجر شود و حق‌وحقوقی را از هر بنی بشری ضایع و پریشان سازد کاری است که ازنظر اخلاقی نادرست است؛ بنابراین مقابله با همه‌گیری هرگونه شیوع و همه‌گیری بیماری‌ها لازم است که چنین حساسیت اخلاقی با محتوای ارزشی کم‌آزاری عمومی ‌شود.

حساسیت اخلاقی حاکمان

این حساسیت اخلاقی باید در دو طبقة حاکمان و مردمان به یکسان و برابر جاری و ساری شود. چنین جامعه‌ای با این حد از حساسیت اخلاقی در حاکمان و مردمان؛ از بسیاری از سستی‌ها و فتوری که آفت نیکبختی است به دور خواهد ماند. مصداق چنین حساسیت اخلاقی در بین حاکمان، بیانی است که در سخن امام علی (ع) آمده است که با هر بار شنیدنش، شگفت‌زده می‌شویم. ایشان در خطبه 27 نهج‌البلاغه معرف به خطبه جهادیه یارانش را نکوهش و شماتت می‌کند که چرا از تعرض به یک زن یهودی ناراحت و غمگین نشده‌اند. ایشان در آن خطبه خطاب به آنها می‌فرماید اگر از این غم کسی جان به جان‌آفرین تسلیم سازد نکوهشی بر او نیست. دقیقاً مراد از حساسیت اخلاقی در نزد حاکمان چنین حس و حالی است. روشن است که در جامعه اسلامی حاکمان باید به این ویژگیِ منشی ممتاز باشند. این حساسیت اخلاقی اهمیتش ازآنجا بیشتر می‌شود که به نظر برخی از متفکران، اخلاق و اخلاقی شدن است که ما را در آستانه قانون قرار می‌دهد. (فرانکنا ، 1386) قانون‌مندی و قانون‌گرایی هر جامعه چه از ناحیه مردمان چه از ناحیه حاکمان ریشه در اخلاق‌ورزی یا همان حساسیت اخلاقی آنها دارد. جامعه نیک و پاکیزه جامعه‌ای است که مدام این ویژگی مردمانش را به نقد و سنجش بگذارد.

حساسیت اخلاقی و مصونیت اجتماعی نسبت به کرونا

حساسیت اخلاقی یک کنش گر اخلاقی با درون‌مایه این اصل اصیل و رکین اخلاقی، در فضای سرایت و شیوع و دست‌به‌دست شدن عامل بیماری چنین معنی می‌دهد که من نباید عملی را انجام دهم که عامل این بیماری را بگیرم و تا منبع انتقال شوم هم‌چنین عمل من باعث شود عامل این بیماری به فرد دیگری منتقل شود یا کاری کنم که زمینه این انتقال فراهم شود؛ زیرا این عمل موجبات آزار دیگران را فراهم می‌سازد. حتی در این مواجهه اخلاقی با چنین پدیده‌ای دلیل مراقبت از خود صرفاً سلامتی خود نیست که البته این مهم است بلکه دلیل مهم‌ترش از منظر کنش گر اخلاقی با چنین حساسیتی این است که با بیمار شدنم زمینه زحمت و رنج برای دیگران را فراهم می‌سازم. ظرفیت درمانی محدود جامعه را اشغال می‌کنم و لذا جایی برای درمان دیگران کم می‌شود و بابت هزینه‌هایش جامعه متضرر می‌شود، جان برخی دیگر درخطر می‌افتد. بدیهی است که اگر این جهت‌گیری اخلاقی در بین عوام و خواص هماهنگ شود جامعه روی نیک بختی را خواهد دید. این همان پادتن اجتماعی کروناست.

نتیجه‌گیری و پیشنهاد

اگر آحاد جامعه به چنین درک و حساسیت اخلاقی نائل آیند به سهولت می‌توان از گسترش و تبدیل‌شدن این بیماری‌ها به یک فاجعه ملی یا جهانی جلوگیری کرد. شاید برخی تصور کنند که این سخن سهل و ممتنع است. واقعیت این است که این سخن نه سهل است نه ممتنع. ظرفیت‌های اخلاقی انسان‌ها که ما عموماً به زیبایی در این دوران بحران شاهدش هستیم نشان می‌دهد که این کار ممتنع نیست؛ اما انجام آن سهل هم نیست. کم نیستند انسان‌هایی که ظرفیت‌های اخلاقی‌شان دست‌نخورده و بالقوه باقی‌مانده است. بسیارند انسان‌هایی که ظرفیت حساسیت اخلاقی‌شان فعلیت یافته است و نشر چنین استدلالی برجانشان می‌نشیند و آنها را تبدیل به یک کنشگر اخلاقی می‌کند. درهرصورت کاری است که نیازمند یک اهتمام مشترک محلی، منطقه‌ای، ملی و شاید جهانی است. شاید ویروس‌ها آثارشان فقط کُشندگی نباشد و از این طریق و به نحو سلبی نویدبخش و حیات‌بخش برای جوامع نیز باشند؛ آن زمان که چنین پدیده‌هایی موجب تحریک، شکفتن و برکشیدن ظرفیت حساسیت اخلاقی آحاد جامعه شوند. این امر زمانی تحقق خواهد یافت که در جامعه نوعی گفتمان اخلاقی شکل بگیرد و اخلاق از دغدغه‌های اجتماعی اولیه و اساسی آحاد جامعه شود. قدرت تشخیص و ارزیابی موقعیت‌ها از منظر ارزش‌های اخلاقی به‌ویژه عدم آزار دیگری تشدید گردد.

نخستین انتشار در کانال تلگرام حکمت تربیت

دیدگاه خود را بنویسید انصراف

نشانی رایانامهٔ شما منتشر نمی‌شود. دیدگاه‌ها پس از بررسی نمایش داده می‌شوند.

دیدگاه شما

نام

رایانامه

ذخیره نام، ایمیل و وبسایت من در مرورگر برای زمانی که دوباره دیدگاهی می‌نویسم.